Σοβιετική Ένωση και νέες τεχνολογίες

Του Δημήτρη Μιλάνου

Η Σοβιετική ένωση που οραματίσθηκαν οι πρωτεργάτες της, οι μπολσεβίκοι επαναστάτες, είχε στο κέντρο της τoν άνθρωπο και τις ανάγκες του. Για να μπορέσουν αυτές να καλυφθούν ήταν απαραίτητη η ανάπτυξη της τεχνολογίας και των επιστημών. Η ΕΣΣΔ είχε  σαν στόχο να χαράξει τον υπερεθνικό διαφωτισμό, την νεωτερικότητα και τον ορθολογισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι μια αγροτική κατά το μεγαλύτερο κομμάτι χώρα, κατάφερε σε 40 χρόνια να εκτοξεύσει πρώτη στο διάστημα δορυφόρο αλλά και να καταφέρει ισότητα στο τομέα της “Πυρηνικής” δυναμικής με τις ΗΠΑ. Παρ' όλα αυτά υπήρξαν τομείς που απέτυχε παταγωδώς. Από την Βιολογία και την Γενετική το διάστημα ΄30 με ΄50 έως την δεκαετία του ‘80 και μετά που έμεινε αρκετά πίσω κατά την ψηφιακή επανάσταση. Ποιοι ήταν όμως οι λόγοι γι’αυτό; Αυτοί την ερώτηση θα κληθούμε να απαντήσουμε στα επόμενα άρθρα.

Λυσενκοϊσμός

Ο Τροφίμ Ντενίσοβιτς Λυσένκο ήταν ένας σοβιετικός δήθεν βιολόγος και αγρονόμος που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην (μη) ανάπτυξη της βιολογικής επιστήμης στην ΕΣΣΔ. Ο Λυσένκο παρατηρώντας ότι οι σπόροι αρακά μπορούσαν να βλαστήσουν πιο γρήγορα σε χαμηλές θερμοκρασίες. Αντί να καταλήξει στο συμπέρασμα πως η ικανότητα του φυτού να ανταποκρίνεται στις μεταβολές θερμοκρασίας ήταν φυσικό χαρακτηριστικό, ο Λυσένκο νόμισε πως η χαμηλή θερμοκρασία ανάγκασε τους σπόρους να αλλάξουν στοιχεία στο είδος. Ο Λυσένκο βασίστηκε στις διδαχές του Ρώσου φυτοκόμου Ι. Β. Μιχούριν, που ήταν συνεχιστής της απαξιωμένης θεωρίας του Λαμάρκ περί εξέλιξης από επίκτητα χαρακτηριστικά.

Η ιδέα ότι όλοι οι οργανισμοί, κάτω από ανάλογες συνθήκες, έχουν την δυνατότητα να κάνουν σχεδόν το οτιδήποτε, και άρα ότι και ο άνθρωπος είναι βιολογικά το αποτέλεσμα των δικών του επιλογών, μπορούσε με την χρήση νεολογισμών να ταυτιστεί με τις σοσιαλιστικές απόψεις του Καρλ Μαρξ ή τουλάχιστον αυτή ήταν η αρχική επιδίωξη. Μια ιδέα που ο Ιωσήφ Στάλιν βρήκε ιδιαίτερα θελκτική. Ερωτευμένος με την πολιτική ορθότητα και την «επιστημονική αξία» των ιδεών του Λυσένκο ο Στάλιν πήρε την κατάσταση ένα βήμα πιο πέρα ​​κάνοντας επίθεση στη σύγχρονη γενετική ως αντεπαναστατική ή αλλιώς επιστήμη της Μπουρζουαζίας. Αυτή η επιλογή του Στάλιν έγινε εις γνώση των χιλιάδων αποτυχιών του Λυσένκο να αποδείξει την θεωρία του πειραματικά.

Προφανώς η πλειοψηφία των Σοβιετικών βιολόγων διαφώνησαν. Η συζήτηση όμως πλέον δεν μπορούσε να γίνει σε επίπεδο επιστημονικών επιχειρημάτων, αλλά αντίθετα μετατράπηκε από το καθεστώς σε μια “πολιτική διαφωνία” μεταξύ των σοσιαλιστών επιστημόνων του Λυσένκο και των επιστημόνων των αστών. Όποιος διαφωνούσε έπρεπε να ακολουθήσει τον δρόμο των αντιφρονούντων επί Στάλιν. Η ορθολογική προσέγγιση στην επιστημονική έρευνα είχε κατασταλεί. Και μαζί με αυτήν τεράστια κονδύλια και χιλιάδες αποτυχημένες φυτείες, που επιδείνωσαν την κατάσταση του Σοβιετικού λαού σε εποχές λιμών και πολέμου.

Έπρεπε να έρθει ο θάνατος του Στάλιν το 1953, ώστε η ΕΣΣΔ να αναγνωρίσει το σφάλμα σχετικά με την θεωρία του Λυσένκο. Την ίδια χρονιά που ο Γουάτσον και Κρικ ανακάλυπταν τη μοριακή δομή των νουκλεϊκών οξέων και την σημασία τους για τη μεταβίβαση των πληροφοριών σε έμβιο υλικό. Η ΕΣΣΔ είχε μείνει πλέον αρκετά πίσω έχοντας “χάσει” πολλούς λαμπρούς επιστήμονες που υποστήριζαν το δικό τους “και όμως γυρίζει” ενάντια στην Ιερά εξέταση του Κόμματος.

Ενδιαφέρον έχει να κάνουμε μια αναδρομή των απόψεων του Λυσένκο στο σήμερα. Και συγκεκριμένα στην άποψη του ΚΚΕ για την ομοφυλοφιλία, ότι είναι αρρώστια του καπιταλισμού. Ο τρόπος που παρουσιάζεται σαν επίκτητο χαρακτηριστικό που υπό το “ορθό” περιβάλλον θα εξαλειφθεί, δεν θυμίζει τις απόψεις του Λυσένκο;